ลูกไม่ได้ดื้อ

ก่อนเริ่ม ขอเล่าที่มาสั้น ๆ

เราเป็นพ่อลูกสอง และเจอมาเกือบครบทุกแบบที่อยู่ในเล่มนี้ ตั้งแต่ลงไปนอนดิ้นกลางห้าง ร้องไม่ยอมไปโรงเรียน นมหกแล้วร้องจะเอาแก้วเดิม แย่งของเล่นชิ้นเดียวกัน ไปจนถึงตื่นมาร้องตอนตีสอง

ช่วงแรกเราก็ทำแบบที่หลายบ้านทำ ดุบ้าง ขู่บ้าง อธิบายยาวบ้าง แล้วก็มานั่งรู้สึกผิดตอนลูกหลับ จนเริ่มจดว่าวันไหนอะไรได้ผลจริง แล้วค่อย ๆ เรียบเรียงออกมาเป็นวิธีเดียวที่ใช้ได้กับทุกเรื่อง คือ 5 ก้าวที่อยู่ในเล่มนี้

วิธีในเล่มคือวิธีที่เราใช้กับลูกทั้งสองคนจริงทุกวัน และเห็นผลแทบทุกรอบที่ทำตามจังหวะ ลูกสงบเร็วขึ้น ขอความช่วยเหลือเป็น ทำเองได้มากขึ้น ส่วนบ้านเราก็ไม่ต้องใช้การตี การขู่ หรือการทำให้อายอีกเลย

เป้าหมายของเราไม่ใช่ลูกที่เชื่อฟังทุกคำ แต่คือเด็กที่รู้ว่าตัวเองรู้สึกอะไร บอกคนอื่นได้ และโตขึ้นโดยไม่มีความกลัวหรือแผลในใจจากวิธีเลี้ยงติดตัวไป เล่มนี้เลยไม่ได้มาจากทฤษฎีอย่างเดียว แต่มาจากการลงมือทำจริงในบ้าน แล้วค่อยกลับไปดูว่านักวิจัยระดับโลกอธิบายเรื่องเดียวกันไว้ว่าอย่างไร

ภาพที่เราเจอบ่อยที่สุดคือ ห้าโมงเย็น ทุกคนในบ้านเหนื่อย ลูกเริ่มงอแงตั้งแต่เรื่องเล็ก ๆ อย่างแก้วผิดสี พอเราพูดอะไรไป เสียงร้องก็ดังขึ้นอีก แล้วประโยคเดิมก็หลุดออกมาในหัว "ทำไมดื้อแบบนี้"

ตอนแรกเราก็คิดแบบนั้น จนสังเกตว่ายิ่งมองลูกว่าดื้อ เรายิ่งพูดเยอะ ยิ่งดุ แล้วทุกอย่างก็ยิ่งแย่ วันที่เราเปลี่ยนคำถามในหัวจาก "ทำไมลูกดื้อ" เป็น "ตอนนี้เกิดอะไรขึ้นกับลูก" บ้านก็เงียบลงกว่าเดิมเยอะ

ถ้าวันนี้ลูกยังทำไม่ได้ ส่วนใหญ่ไม่ใช่เพราะไม่อยากทำ แต่เพราะมีบางอย่างที่ยังไม่พร้อม เช่น ร่างกายเหนื่อย ใจยังกลัว หรือทักษะนั้นยังไม่แข็งแรงพอในตอนนั้น

ดูเหตุการณ์ให้ครบ 3 ช่วง ก่อนสรุปว่าลูกดื้อ

ก่อนจะสรุปว่าลูก "ดื้อ" "เอาแต่ใจ" หรือ "ทดสอบขอบเขต" ลองดูเหตุการณ์ให้ครบ 3 ช่วงนี้ก่อน

1. ก่อนเกิดเรื่อง: ก่อนลูกเริ่มงอแง มีอะไรเกิดขึ้น เช่น ลูกหิว ง่วง ต้องเลิกของที่ชอบ แผนเปลี่ยนกะทันหัน งานยากเกินไป หรือเราเพิ่งหันไปสนใจโทรศัพท์
2. ตอนเกิดเรื่อง ลูกทำอะไร: สิ่งที่ตาเห็นจริง ๆ ให้เขียนเหมือนกล้องถ่ายไว้ เช่น "ร้องเสียงดังประมาณหนึ่งนาที แล้วโยนช้อนลงพื้น" ไม่ใช่ "งอแงอีกแล้ว"
3. หลังเกิดเรื่อง ลูกได้อะไร: หลังจากนั้นลูกได้อะไร เช่น ได้ของ ได้เลื่อนเวลาอาบน้ำ ได้ไม่ต้องทำสิ่งที่ยาก ได้ให้เราหันมาเถียงด้วย หรือได้ความช่วยเหลือ

ช่วงที่สามสำคัญกว่าที่คิด นักจิตวิทยา B. F. Skinner อธิบายไว้นานแล้วว่า พฤติกรรมถูกปั้นด้วยสิ่งที่เกิดขึ้นทันทีหลังจากนั้น อะไรที่ "ได้ผล" สำหรับลูก ลูกก็มักทำซ้ำ ไม่ใช่เพราะลูกวางแผนเก่ง แต่เพราะสมองทุกคนเรียนรู้แบบนี้

ลองดูตัวอย่าง

• ก่อนเกิดเรื่อง: กำลังต่อของเล่นอยู่ แล้วถูกเรียกไปอาบน้ำจากอีกห้อง
• ตอนเกิดเรื่อง: ร้อง "ไม่ไป" แล้วนอนลงกับพื้น
• หลังเกิดเรื่อง: เราเดินมาต่อรอง แล้วสุดท้ายได้เล่นต่ออีกสิบนาที

พอเห็นครบ 3 ช่วง วิธีแก้ก็ชัดขึ้นเอง เช่น เดินไปบอกใกล้ ๆ แทนการตะโกน บอกล่วงหน้าก่อนถึงเวลา และไม่ปล่อยให้การนอนลงกับพื้นกลายเป็นทางที่ทำให้ได้เล่นต่อ

3 ช่วงนี้คือการเดา ไม่ใช่คำตัดสิน

ดูครั้งเดียวยังสรุปอะไรไม่ได้ พฤติกรรมเดียวกันอาจมาจากหลายเหตุ บางวันร้องเพราะหิว อีกวันร้องเพราะกลัว อีกวันร้องเพราะยังทำเองไม่ไหว ให้ลองจดสั้น ๆ สัก 3-5 ครั้ง แล้วค่อยดูว่ามีอะไรซ้ำกันบ้าง

ระหว่างนั้นอย่าลืมว่า ความรู้สึกของลูกไม่ใช่ปัญหา โกรธได้ เสียใจได้ กลัวได้ สิ่งที่เราช่วยได้คือพาลูกไปจากตรงนั้นแบบปลอดภัย

สำเร็จ ไม่ได้แปลว่าลูกหยุดร้องเร็ว

หลายบ้านวัดผลจากคำถามเดียว คือ "ลูกหยุดร้องไหม" ถ้าใช้ไม้นี้ เราจะรู้สึกว่าล้มเหลวทุกวัน เพราะเด็กเล็กร้องเป็นเรื่องปกติ

ในเล่มนี้เราวัดผลแบบนี้แทน

• ทุกคนปลอดภัยไหม
• ลูกรู้ไหมว่ามีผู้ใหญ่อยู่ข้าง ๆ
• ลูกขอความช่วยเหลือได้ไหม
• ลูกค่อย ๆ กลับไปทำต่อได้ไหม แม้ยังเสียใจอยู่บ้าง
• เวลาผ่านไป เราต้องช่วยน้อยลงไหม

ถ้าคำตอบส่วนใหญ่คือ "ใช่" แปลว่ามาถูกทางแล้ว ต่อให้ลูกยังสะอื้นอยู่ก็ตาม

ประโยคเดียวที่อยากให้จำ

ปลอดภัยก่อน > อยู่ข้าง ๆ > พูดน้อย > ช่วยก้าวเล็ก ๆ

วันที่เหนื่อยจนจำอะไรในเล่มนี้ไม่ได้เลย ให้จำแค่บรรทัดนี้ก็พอ

วิธีใช้เล่มนี้

เล่มนี้แบ่งเป็น 3 ภาค ตามที่ Mindketing เชื่อว่า เข้าใจ ทำเป็น แล้วจะเห็นผล

• ภาค 1 เข้าใจ (บทที่ 1-4): หลักคิดสั้น ๆ ที่ใช้กับทุกเคส อ่านครั้งเดียวแล้วจะใช้ได้ตลอด
• ภาค 2 ทำเป็น (บทที่ 5-14): 100 เคสที่บ้านไหนก็เจอ แบ่งเป็น 10 หมวด หยิบเฉพาะเคสที่บ้านเรากำลังเจอได้เลย
• ภาค 3 เห็นผล (บทที่ 15): ฝึกทีละเรื่องยังไงให้เห็นความเปลี่ยนแปลง และสัญญาณที่ควรพบผู้เชี่ยวชาญ

ทุกเคสในภาค 2 หน้าตาเหมือนกัน เปิดแล้วทำตามได้ทันที

• ดูเหตุการณ์ให้ครบก่อน: ตารางสั้น ๆ ว่าก่อนเกิดเรื่อง ตอนเกิดเรื่อง และหลังเกิดเรื่อง เป็นยังไง
• เช็กก่อนพูด: สิ่งที่ต้องทำก่อนเปิดปาก
• พูดตาม 5 ก้าว: สคริปต์ เห็น รับ บอก เลือก ทำ
• (หยุดรอ): จุดที่ให้หยุดพูดแล้วรอ ตรงนี้สำคัญพอ ๆ กับคำพูด
• ถ้ายังร้อง: ทางสำรองสั้น ๆ
• อย่าพูด / อย่าทำ: สิ่งที่เผลอทำกันบ่อยแล้วทำให้เรื่องยาว
• ฝึกต่อ: สิ่งที่ทำตอนลูกสงบ เพื่อให้ครั้งหน้าง่ายขึ้น
• ควรปรึกษาผู้เชี่ยวชาญถ้า: สัญญาณที่ควรปรึกษากุมารแพทย์หรือผู้เชี่ยวชาญพัฒนาการเด็ก

เปลี่ยนคำว่า "พ่อ" หรือ "แม่" ในสคริปต์ให้ตรงกับคนที่อยู่ตรงนั้นได้เลย และเปลี่ยนรายละเอียดให้ตรงกับบ้านเรา

เนื้อหาในเล่มเป็นแนวทางทั่วไปสำหรับครอบครัว ไม่ใช่การวินิจฉัยหรือการรักษา ถ้ามีเรื่องสุขภาพ ความปลอดภัย หรือพัฒนาการที่กังวล ให้ปรึกษาผู้เชี่ยวชาญเสมอ

คืนนี้ลองแบบนี้

ครั้งหน้าที่ลูกงอแง ยังไม่ต้องแก้อะไร แค่ดูเหตุการณ์ 3 ช่วงในใจ ก่อนเกิดเรื่องมีอะไร ตอนเกิดเรื่องลูกทำอะไรจริง ๆ แล้วหลังจากนั้นลูกได้อะไร จดไว้ในมือถือสั้น ๆ สามบรรทัด ทำแค่นี้ก่อน 3 ครั้ง แล้วไปบทถัดไปด้วยกัน